Staffan var en stalledreng – på norsk

Har du alltid hatt lyst til å kunne syngje Staffan var en stalledreng på norsk? Du er ikkje åleine!

Om tradisjonen

Rundt om i Noreg ser me no at det byrjar å bli alt vanlegare at barne- og ungdomskor har stor aktivitet rundt Luciadagen, 13. desember. Mange av tradisjonane der er inspirerte av den svenske Luciafeiringa, som har vorte ein populær del av koråret, for både publikum og songarar.

Til de vanlegaste songane i eit svenskt Luciatog høyrer Staffan var en stalledräng, ein mellomalderballade som i dag finst i mange melodiske og tekstlege variantar (den vanlegaste, som sannsynleg er den dei fleste tenkjer på, kjem til dømes frå Småland).

Omslaget til 13 svenske Luciasanger.

Men medan Luciasongen sidan lang tid har eigen norsk tekst, er det mange andre songar som ikkje har teke steget inn i det norske repertoaret, kanskje nett på grunn av språkhinderet. For å inspirere norske barne- og ungdomskor til å utvide repertoaret sitt rundt Lucia, tok Ung i Kor i 2017 initiativ til å gje ut eit lite hefte med svenske Luciasongar i ny, norsk språkdrakt, i samarbeid med musikkforlaget Cantando.

Her kan du kome rett til noten på heimesidene til Cantando.

Kven var Staffan?

Staffan er i visa ei samansetjing av fleire ulike tradisjonar. På den eine sida har du den katolske helgenen Stefanus, som i skandinavisk tradisjon var omtalt som Herodes stallkar ved tida for Jesu fødsel. Han var då den fyrste som såg stjerna over Betlehem. Sannsynleg har den historia vorte påverka av ei anna forteljing om ein lokal helgen, ein Stenfinn, som var stalledreng før han vart biskop og martyr. Koplinga mellom Staffan og hestar har alltid vore til stades. Det var til dømes vanleg med ulike former for kappritt og liknande på Staffansdagen, 26. desember.

Om teksten og omsetjinga

I tekstvariantane kan me sjå desse ulike tolkingane av Staffansfiguren på ulike måtar. Den vanlege forteljinga er at Staffan er tidleg oppe for å stelle hestane, då han ser den ljose stjerna på himmelen.

Staffan var en stalledreng,
vi takker nå så gjerne,
han vannet sine foler fem,
alt for den lyse stjerne.

Me meiner at det er lov å justere i omsetjinga – allereie i fyrste vers! Korleis ville til dømes du setje om “vattna”? ‘Vannet’ – eller er det for konservativt? ‘Vatna’ høyrest kanskje litt svensk ut, men klingar på den andre sida godt i song. Er mellomtingen “vanna” ein god kompromiss? Kva er best i målet ditt?

Ingen dagning ser vi nå,
stjernene på himlen blå,
de blinker.

Her har me halde på rimstrukturen, og late rime på blå. Men kanskje du heller vil leggje deg nærmare originalen, og berre syngje stjernene på himmelen?

I versa som kjem fylgjer me Staffan i arbeidet hans.

To av dem var røde
vi takker nå så gjerne,
de tjente godt sin føde,
osb.

To av dem var hvite,
vi takker nå så gjerne,
de var hverandre like,
osb.

Femte folen apalgrå,
vi takker nå så gjerne,
den rider Staffan selv oppå,
osb.

For mange kanskje rider høyrest litt arkaisk – eller svensk – ut. Kanskje sitter kan være eit alternativ. Her er det lov å tilpasse til kva koret ditt likar.

Før det hørtes hanegal,
vi takker nå så gjerne,
framme han ved stallen var,
osb.

Før det sol på himmel står
vi takker nå så gjerne,
gyllen sal og bissel på,
osb.

Det finst sjølvsagt mange fleire vers i forteljinga! I moderne framføringar er det også vanleg å ta med nokre vers om jolefeiringa.

I hvert hus en juleild,
vi takker nå så gjerne,
julegrøt og julesild,
osb.

I hvert hus er stemmelyd,
vi takker nå så gjerne,
julesang og julefryd,
osb.

I andre variantar av folketonen er det meir fokus på Staffan som jeger, som tidleg er oppe for å jakte på ulv og bjørn.

Ingen sol på himlen står,
vi takker nå så gjerne,
når Staffan legger salen på,
osb.

Alle sov i hus og gard,
vi takker nå så gjerne,
da framme han ved skogen var,
osb.

I den stygge ulvens spor,
vi takker nå så gjerne,
rask og uredd Staffan for,
osb.

Gamle bjørnen i sitt hi,
vi takker nå så gjerne,
fra Staffan går han ikke fri,
osb.

I tillegg finst det mange versjonar som er tilpassa den tradisjonelle framføringa, der songarar gjekk frå gard til gard, og gjerne song fleire vers der dei bad om å få litt mat og drykk, og alternativt tok med eit par vers med trugsmål om kva som skulle hende om dei ikkje fekk det.

Er dette lov, då? Får ein gjere slik med tekstar? Ja! Meiner me. Som me kan sjå her er tradisjonen rundt staffansviser både varierande og svært kreativ historisk sett, så me ser ingen grunnar til at han ikkje skulle få halde fram med å vere det. Og då må jo teksten tole å syngjast på norsk òg. Dette meiner i alle høve me på Ung i Kor.

Vil du ha fleire norske tekstar på luciasongar, og nye, gode arrangement til barne- eller ungdomskoret ditt? Skaff deg heftet 13 svenske Luciasanger! Her finst det repertoar for alle slags kor!

 

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *